Saturday, 30 November 2019

Gwyns i’n Helyk gen Nicholas Williams (KS)

Ena ev a screfas lytherow dh'y vab...

Kewgh dhe woslowes ort Nicholas obma :

Kewgh dhe redya moy a-dro dhe dreylyans Nicholas obma war vlogg Jan:

Me re wrug ôstya liesgweyth in Ostel Greenbank in Arwednak pò Falmeth. Yma meur a istory ow pertainya dhe’n ostel-na. Rag ensampyl i’n vledhen mil naw cans ha seyth an auctour Kenneth Grahame a spênas mîsyow i’n ostel hag ena ev a screfas lytherow dh’y vab. An keth scrîvyow-na a veu an fùndacyon a novel meurgerys Grahame ‘The Wind in the Willows.’ Ny’s teva Grahame ha’y wreg ma’s udn flogh, Alastair. Nyns o golok y lagasow re dhâ gans Alastair hag ev a sùffras troblys in y vrës dres y vêwnans cot. Y omdhon o pòr goynt hag yth hevel fatell yw an Cronak, an person moyha a les in ‘The Wind in the Willows,’ growndys warnodho. Grahame a screfas an whedhel rag desky dhe Alastair fara ewn ha doth. Dell esa an bledhydnyow ow passya y whrug an cowethyans inter Kenneth hag Alastair yeynhe, rag ny ylly an tas convedhes omdhegyans y vab. Pàn o Alastair isgradhek in Resohen ev a ladhas y honen nebes dedhyow dhyrag y ugansves pedn bloodh. Kynth yw trist kilva an novel, ‘The Wind in the Willows’ re dhros plesour dhe dhenythyansow a flehes. Yma an lyver ow terivas an whedhel a beswar coweth: Godh’or pò ‘Mole’, Logosen Dowr pò ‘Ratty’, Brogh pò ‘Badger’ ha Cronak pò ‘Toad’. Godh’or yw ûsys dhe’n bêwnans in dadn an dor ha pàn wrella va metya Logosen ha tastya bêwnans gladn an ryver rag an kensa prës, ev yw plêsys dres musur. Yma Cronak tregys in mansyon brâs, Hel Cronak. Yma va ow kemeres in bàn fassyons dres termyn cot hag ena worth aga forsâkya; kyns oll scathow, ena caravan jypson ha wàr an dyweth kerry tan. I’n whedhel yma va ow ladra carr tan hag orth y dhrîvya yn whyls. Dre rêson a’n cabmweyth-na yma Cronak ow lôndya in pryson, saw yma va ow tiank hag ow tewheles dh’y jy brâs. An mansyon i’n mêntermyn re beu sêsys gans Lovenednas pò ‘Weasels’. Yma an cothmans bytegyns ow spêdya dhe dhelyfra Hel Cronak dh’y berhen ewn hag ev yw gwrës caracter amendys. Yma an narracyon ow qwaya inter bêwnans cosel an bestas ryb an ryver wàr an eyl tu, ha bêwnans mab den wàr y gela, gans y gerry tan, y gortys ha’y jùjys ha prysons. Pelha, dell wrug crytycoryon merkya, yma caracters an whedhel ow tysqwedhes an les a’s teves an Sowson in rencas cowethasek pò ‘social class.’ Godh’or yw a’n rencas cres isel, dell yll bos gwelys in afînans y jy in dadn an dor; an Logosen yw a’n rencas cres uhel, rag ev yw an perhen a’y scath y honen hag yma va ow spêna meur a’y dermyn inhy. An Brogh yw a rencas an wonesyjy, saw ev yw den wordhy. In gwir ev yw kepar ha serjont i’n creslu. Yma an lovenednas usy ow sêsya Hel Cronak, ow longya dhe rencas an drespassoryon pò ‘criminal class.’ Y yw heb revrons dhe dhen vëth ha nyns usons ow predery dywweyth kyns consûmya pÿth pobel erel. Heb mar yma an Cronak ow longya dhe’n vryntynyon. Mars yw nebonen whensys dhe redya ‘The Wind in the Willows’ in Kernowek, ev a yll y wil gans ow thrailyans vy. Dyllys veu an trailyans whegh bledhen alebma in dadn an tîtel An Gwyns i’n Helyk. Yma oll an lymnansow gwredhek i’n lyver warbarth gans gerva Kernowek-Sowsnek a eryow ùncoth. An Gwyns i’n Helyk yw dyllys gans Evertype hag yma va ow costya udnek puns.

Wednesday, 27 November 2019

An rosen ha'n whilen gen Neil Kennedy

My a welas whilen en cres an rosen.

Teyr seythen alebma, ha my ow qwandra e'n pow, napell a'n telher leb erom (le mayth esov) ow triga, my a dheth warbydn chei coth, terrys gweder y veistry, òbma hag ena, ha gellys (gyllys) tellek an to gen lavür an gwens ha'n glaw. Tho apert dre hedna, nag era den vyth ow triga ena, awos an gath dû ha gwydn era ow còsca derag an daras, ha remenant üdn tractor e'n lowarh, gellys rüdh gen an gossen. My eth tabm pelha, ha nag en vy gellys moy avel deg lath, pa wrügama clowes sawarn wheg, ha treylya ow fedn nena, a-gledh hag a-dhyhow, my a welas rosen velyn hag e'n cres anedhy thera whilen wer, ow sedha (owth esedha) poran ena avel emerôd spladn war blüvak. Gweskys veuma gen kebmys marth ha sowdhan ma(y) teth ha cows mes dhodhans, keffres an rosen ha'n anpref, 'leverel (en Kernôwek, heb mar) "Pandr'es ta 'kil ena, whegen, ha'n hager-awel ow tegensewa ? Gallas an hav a-dhelher dhen lebmyn ha devedhys an kidnyadh ha'n glaw. Ke dhe gòsca, jowal bian, ke dhe gòsca scon, ha na vedhes ta òbma pa dheffy arta en vorr-ma (y'n fordh-ma) dhe gerdhes !"

Lavarow: Ma hager-awel ow tegensewa : There is a storm brewing; Pa dheffy arta: When I come back again; cows mes : speak aloud, speak out; lavür an gwens (gwyns) ha'n glaw: the work of the wind and the rain.

Tavasedhow gen Nicholas Williams (KS)


Nebes termyn alebma yth esa Matthi ab Dewy ow côwsel a davasedhow pò ‘idioms’ in Kernowek. Dâ via genama an seythen-ma comendya nebes tavasedhow moy in Kernowek. Borlase a lever hebma: An men eus ow rolya ny vydn nefra cùntell bèst ‘The rolling stone will never gather moss’. Otta ken lavar hengovek: wheg yw an gwin mès wherow yw an pêmont ‘there’s no such thing as a free lunch.’ Benthyk dhyworth Kembrek yw an lavar-ma: Gwertha an vuwgh rag perna tarow, hèn yw rag ‘to rob Peter to pay Paul’. Benthyk yw hebma inwedh ha dâ yw rag ‘people who live in glass houses:’ a wonetho has dreyn, ny dal dhodho mos dieskys, warlergh an lytheren ‘he who sows thorns, should not go barefoot’. In Sowsnek ny a lever ‘we took a short cut.’ Rag hedna yma an Gembrion ow leverel: Ny a dheuth hens an tarow. Ha rag ‘spiral staircase’ y a lever stairys an bùcka. Rag leverel ‘he got out of bed on the wrong side’ yma an Godhalegoryon Wordhen ow leverel: Ev a wrug pîsas wàr an lynas hedhyw myttyn. In Sowsnek ny a lever ‘shutting the stable door after the horse is bolted’ rag côwsel adro dhe remedy assayes pàn vo re holergh. Yma fordh ewn rag leverel hedna in Kembrek. Trailys dhe Gernowek yth ywa: derevel pows wosa pîsas. Mars eson ny ow côwsel adro dhe jorna pòr yêyn, ny a yll leverel Yth ywa yêyn lowr dhe rewy an cawgh i’n vran. In Sowsnek yma pobel ow leverel ‘he’s a chain smoker.’ I’n gwelha prës nyns yw an practys uthyk-na mar gebmyn dell o. Mar qwren ny sewya an Wydhyly, ny a yll leverel: Ev yw chymbla tobackô. In Sowsnek yth yw leverys ‘we’re up shit creek without a paddle.’ Moy tradycyonal rag Kernowegoryon a via: yth eson ny in neyth nedras. Yn fenowgh in Sowsnek pàn nag yw nebonen parys dhe woslowes orth cùssul dhâ, pobel a lever ‘It’s like talking to the wall.’ In Kernowek hedna a yll nos trailys avell Yth ywa kepar ha gwary jyggys dhe ven mildir. Fordh aral yw: y fia mar dhâ dhyn côwsel orth an gwyns. Yma lavar hengovek dell hevel a yll bos trailys dhe Gernowek indelma: Hy yw moy tavas ès dyns. Hèn yw dhe styrya hy dhe vos ow côwsel heb hedhy. Yth yw hedna kepar hag englyn Lhuyd:

An lavar coth yw lavar gwir
bÿdh dorn re hir bÿdh tavas re hir
mès den heb tavas a gollas y dir.

Res yw remembra fatell usy a gollas y dir ena ow styrya: ev a gollas y jauns, ev a veu gesys wàr dhelergh.

Kelyn gen Nicholas Williams (KS)

Kelyn, kelyn... !

In Kernowek ‘holly’ (Ilex aquifolium) yw kelyn. Yma an ger kefys in Kernowek Coth, hag yth yw killin clôwys in Sowsnek Kernow. Yth yw an ger dhe weles in lies hanow tyller, rag ensampyl Park an Gelyn, ha Tregallon. Yma kelennekkelednek ow styrya ‘place of holly’ hag yth yw hedna gwelys i’n henwyn Tregelennek ha Venton kelinak. Kelynack yw hanow teylu kefrÿs. Heb mar kelyn yw goos nessa celyn in Kembrek, kelenn in Bretonek ha cuileann in Godhalek. Pelha yth yw ‘holly’ in Sowsnek a’n keth devedhyans, hag inwedh an hanow Hulst ‘kelyn’ in ranyêthow North Jermany. Hulst a veu benthygys gans an Francas avell houx, H-O-U-X ‘kelyn.’ Dell hevel styr gwredhek oll an geryow-na yw ‘plans piga; pricking plant’. In gwir traweythyow kelyn a vedha gelwys ‘prick-bush’ in Kernow. I’gan dedhyow ny yth eson ny ow kelmy kelyn spessly gans Nadelyk hag a les ywa fatell yw kelyn gelwys ‘Christmas’ in lies tyller in Pow an Sowson hag in Kernow. Saw yma power an kelyn cotha ès an Nadelyk; yma va ow tos dhyworth crejyans pagan. Dre rêson kelyn dhe vos dreynak ha bythwer, y fedha crejys fatell o va galosak warbydn an drogspyryjyon. An greun rudh inwedh o tôkyn a bower an wedhen rag gwetha mab den saw warbydn bùckyas nos. Heb mar yth yw an kelyn gwethys gans an spyryjyon dâ. Alowys yw ytho terry branchys dhywar an kelyn rag afîna an chy termyn Nadelyk. Saw dyfednys yw dystrôwy an wedhen yn tien. Y feu whedhel recordys in Staffordshire in bledhydnyow peswar ugans an gansvledhen dhewetha ow tùchya tiak a garsa remôvya gwedhen kelyn dhyworth y dir. Ev a wodhya nag o ewn y wil y honen; rag hedna ev a besys onen a’y wonesyjy dhe drehy an wedhen dhe ves. An oberwas a’n sconyas, kyn whrug an tiak y wodros gans kelly y soodh. Wàr an dyweth an tiak a gafas nebonen nag esa ow cresy in whedhlow gwrahas hag ev a remôvyas an wedhen. Kynth o an den maga saw avell pysk dhyrag hedna, kyns pedn try mis ev a veu marow. Gallos an kelyn o pagan wostallath, saw êsy o y gelmy gans an Gristoneth: yma an dêlyow dreynek ow qwil dhyn perthy cov a’n gùrun spern. Ha’n greun cogh yw kepar ha’n goos scûllys gans agan Savyour in y bassyon. Yma roweth an kelyn gwelys yn spladn in Carol Sent Dey, cân Nadelyk recordys in pluw Lanwenap i’n nawnjegves cansvledhen. Hèm yw bùrdhen an gân:

And Mary she bore Jesus our Saviour for to be,
And the first tree that’s in the greenwood, it was the holly.’

Pò in Kernowek:

Y vamm o an Vaghteth, Maria Mamm Duw
ha gwedhen an welha an gelynen yw

An sabwedhen avell gwedhen rag an Nadelyk a dheuth dhyworth Jermany i’n nawnjegves cansvledhen gans Albert, an Pensevyk Kespar. In Soth-West a Vreten Veur bytegyns dhe’n lyha bys in termyn Kensa Gwerryans an Bÿs bùsh a gelyn a vedha ûsys rag afîna an chy prës Nadelyk. In Kernow rag ensampyl dew gelgh dhyworth ballyer a vedha kelmys warbarth ha cudhys gans branchys a gelyn. Hedna o an taclans tradycyonal. Nyns esa cows vëth a sabwëdh.

Wednesday, 13 November 2019

Idhyow gen Nicholas Williams (KS)


Kewgh dhe wosowes orth Nicholas òbma :

Yma Lhuyd ow ry idhyow avell an Kernowek rag Latyn hedera, ‘ivy’ in
Idhyow
Sowsnek. Nance a gemeras an ger-na avell cùntellek ha ry dhodho an form udnyk
idhyowen ‘ivy bush.’ Yma idhyow ow cortheby dhe eiddew in Kembrek hag iliav in Bretonek. Pelha yth yw eidhean an ger rag ‘ivy’ in Godhalek. Eric Hamp, an scolor brâs, a’n jeva tybyans a les ow tùchya an geryow-na. Ev a golmas an ger Latyn hedera gans eiddew, idhyow, eidhean i’n tavosow Keltek ha leverel nag o an h- orth dallath hedera ma’s spellyans liednak. An form wredhek in Latyn ytho o *edera. In oll an henwyn dyvers ytho, edera Latyn, eiddew Kembrek, idhyow Kernowek hag eidenn in Godhalek, y hyll bos gwelys formyansow dyffrans wàr an wredhen *ed- ‘debry, to eat.’ Yma oll an dyffrans henwyn ow styrya ‘lyckly dhe dhebry, lyckly dhe dhynsel’, ow referrya dhe’n fordh usy idhyow ow qwil damach dhe’n wedhen pò dhe’n fos may fo va ow tevy. In gwiryoneth ny wra an plans dynsel an dra usy ev ow tevy warnodho, saw mar pëdh idhyow ow cudha gwedhen yn tien, y hyll an plans sensy air, dowr ha howl dhyworty, hag indelha hy ladha. Dell usy ow wharvos yma an ger Latyn hedera ‘idhyow’ dhe weles in ket-testen arbednyk i’n versyon Latyn a’n Testament Coth; hèn yw i’n peswora chaptra a lyver an profet Jônas. Warlergh bos sawys in mes a dorr an pysk brâs, yma Jônas ow mos dhe Nyneve rag declarya breus Duw warnedhy. Pàn vo va esedhys dhyrag an cyta, an Arlùth Duw a wra dhe losowen tevy in bàn a-ugh y bedn rag provia skeus dhodho warbydn gwres an howl. Jônas yw plêsys, saw nebes termyn moy adhewedhes, yma prëv ow tos hag ow tefolya an plans. An losowen a wra gwedhra hag indelha yth yw Jônas truan gesys heb skeus vëth. In trailyans Latyn a’n Beybel, dell leverys vy, an plans-na yw gelwys hedera ‘idhyowen.’ In versyon Mytern Jamys an keth losowen yw gelwys ‘gourd,’ hèn yw pompyon. Saw y feu dysqwedhys gans Michael Zohari, arbenygor a’n losoworieth Veyblek, fatell yw rycyn (Ricinus communis) pò ‘castor oil plant’ an plans intendys. Yma rycyn kefys yn kebmyn i’n Pow Sans. Yma va ow tevy pòr uskys ha’y dhêlyow yw ledan lowr dhe brovia skeus warbydn an howl. Pelha i’n text Ebrow an plans yw gelwys kikayûn, hanow nag yw kefys i’n Beybel ma’s i’n tyller-ma. An hanow kikayun a yll bos kelmys gans an ger Ejyptyan kaka ‘rycyn.’ Dre lycklod yma an hanow kaka ow referrya dhe’n devnyth a vedha gwrës a oyl an plans avell drogga egerus crev pò ‘purgative.’ Term kesgwlasek yw kaka dell hevel: in Kernowek rag ensampyl yma Pryce ow ry an lavar: caca an gwely ‘to shite abed.’