Saturday, 15 November 2014

Story cott an stât laful a Kernow gen Paul Laity (1928-2001)


Termyn kensa hanter an degvas cansbledhen, an metêrn Athelstan a Wessex a fethas ahes an Kernowyon a wrüg ajon òja hedna, car dre hevel, dr’o anjei senjys dhe wodha dhodho aga leowta. E wrüg prononcia d’ressa Dowr Tamar formya an oryon tredh Gwlascor Wessex ha Gwlascor Kernow a veu kens. Nag eus dhen record sür a hanow an metêrn era rowlya en Kernow en dedhyow-na, boas Doniert an diwettha metêrn ella nei y henwel heb danjer (= daunjer), leb a verwis e’n vledhen 876. Spladn ew d’rüg an Sowson ysten aga rowl adreus Kernow, hag e’n diwedh Dûkys ha Yurlys Kernow a gemeras war an Metêrneth, o boas radn Keltyon ha radn Sowson. Termyn devedhyans an Normanow en 1066, an Yurl o Kernow creiys Cadoc, o ascor an teylû riel Brethonek, ader Sowsnek. Òja an conqwest, metêrn William a worras, en le Cadoc, y hanter broder, Robert Mortain. En deda, tho Yurlys Kernow rewlyjy an kethsam tiredh neb o a dermyn coth an auncyent tiredh riel Brethonek a Kernow. Onan an Yurlys a Kernow an termyn òja devedhyans an Normanow a wrüg kemena an tiredh-na dh’y er, neb o Metêrn Pow an Sowson e’n kettermyn.

An Duchy a Kernow a veu creatys gen Metêrn Edward III en 1337 der res a chartours. Tiredh an Duchy en Kernow o fondys war an tiredh riel coth Brethonek. Ken rothow tiredh aves a Kernow a veu kelmys dhe’n Duchy. Termyn gwreans an Duchy e veu declaryes dr’o üdn pòrpos dhe dascor dhe Kernow an “kensa onours” hei. Kensa Dûk Kernow, Edward an Pednsivik Dû, a veu gwres dûk vel mab kensa y sira, ha poyntys dhe dhoan rowl war Kernow pe va devedhys dhe oos pleyn. An Metêrn Edward a ros dhe’n dûk brossa radn y estât ha les en Kernow ha’n riel prerogativs - ha’n dûk a veu poyntys pecar dr’o va soveran en Kernow. En gwir eta, an tiredh coth a Kernow na veu besca senjys der vaner formal vel part Pow an Sowson. Na veu besca Act a Unyon o tòchya Kernow. Quît en contrary, rag Charturs an Duchy wrüg confirmya natûr diblans Kernow ha’n dûk vel rewlyas e’n tir-na. Rag gweres dhodho en whel governa Kernow an dûk wrüg poyntya Cussel, gen sodhogyon pecar’a re-na o poyntys dhe weres dhe Metêrn Pow an Sowson, ha sodhak creiys Arlòdh Warden an Stenegow.
Mab kensa genys an Metêrn a Pow an Sowon a vedha gwres Dûk Kernow dhia pa thew e genys, ha nag eus endûans car dr’eus en kever Pednsyvik Kembra. Pe nag eus Dûk, ma an Duchy o treylya arta dhe’n Metêrn Sowsnek, bes ma va triga vel tiredh diblans a senjy part an da prevath an Metêrn. (Gweller allowans Act an Proces an Cürun 1947). An Stenegow ew part kevrednek an Duchy a Kernow ha mons peth an Dûk. Na wrüg difeleby teller an Dûk en herwydh y Duchy a Kernow dhia 1337. Car dre hevel, tho rowlys gens stenoryon Kernow negys ga honan, ha senjys ganjans privelejys dres lies cansbledhen. Charturs Metêrn Jowan, 1201, ha Metêrn Edward I, 1305, wrüg godha privelejys dhe’n stenoryon d’ressans boas triys gens aga cortys enwejek anjei, keffres ha larjy qwitans an toll.
En 1497 an Kernowyon a rebellyas bedn an Metêrn Hedda VII, dreven ev dhe whilas derevel toll rag pe assault war Scotland (po Alban). Lû Kernow a hedhas Loundres, ha veu fethys ort Batel an Ros Dhû (Blackheath) ort diwa Mis Efan 1497. Leders an Kernowyon, Mihal Joseph ‘an Gov’, o gov dhor Lanhevran, ha Tobmas Flamank, den an laha dhor Bosvena, a veu cregys, tednys ha radnys en qwartednow en Tyburn.
En 1508, üdnek bledhen òja an Rebellyans a 1497, an Matern Hedda VII, òja pemont a vil pens, wrüg godha Chartour Pardon dhe stenoryon Kernow a wrüg provia na venja cawas effect lahys veth òja hebma a via bedn les stenoryon Kernow, pe na veu anjei comendys gen Senedh po Cuntellyans Stenoryon dewesys gen Maers ha Cussülyow an peder dre Stenek, hen ew Lostwydhyel, Lestevan, Trurû ha Helles. Car dre hevel, e veu Cuntellyanjow an Stenoryon dhia termyn dres co, ha na wrüg an Chartour an Pardon bes crefhe ha rei form dhe’n ynstitûcyon. Keniver dre Stenek era dascor whegh Stanator o sely Senedh an Stannary. Allowans a veu gwres rag dowis stenators mesk an wonisyjy sten a vettya en dyffrans ha rei cussel dhe’n stanators. Nag era gwir votya dhe’n wonisyjy.
An Senedhow o creiys gen Arlòdh Warden an Stenegow, garebma an Metêrn en Pow an Sowson poken Dûk Kernow. An Arlòdh Warden a venja reqwirya mers an peder dre Stenek ha ga cussülyow d’ressans drei pajar stanator ha d’ressa boas creiys warbar senedh, en lies en Lostwydhyel leb o, en effect, chif cita an Duchy a Kernow, poken en Trurû. An senedh a drigas en sedha terebo 1753 ha nag o y lahys gwithys stroytly dhe vaters an Stannary. Y actys era gawas assent an Metêrn po an Dûk.
En 1856 e veu dalva badnek tredh an Duchy ha’n Gurün o assoylys en favour an Duchy. E’n dhalva thera mellyes gwir palas rag monyow en dowrow subject dhe’n tid ha en heylyow. Crefhes veu an gwir en favour an Duchy gen Actys an Senedh en Loundres. E veu ûsurpyans ha forsakyans an thron a wrüg diwetha en boas Kernow ûsys vel conteth Pow an Sowson, bes ma an teller laful o triga diogel.

No comments:

Post a Comment