Tuesday, 4 November 2014

Prederow adro dhe’n Ûnivers, Düw ha’n Bownans gen Daniel Prohaska


Ass ew hedna lavür cawrek! Kensa, jei a balas tùnnel e’n form a vesow, pur ogas dhe seytek mildîr en hester ha cowya dew cans kevelin hag ügens en dadn enep an grônd. Nena, jei a brovîas moy vel mil tennvenow sûpercondùctek, yeynhês dre donnys a hêliùm ha nîtrogen linüs. Lebmyn, ei a ell fistena perthiglow münys a vater dredh an biben ma üdnek mil treveth an secònd bys pan wrên’jei doas nes dhe dooth an golow, pajar ügens ha nownjek poynt naw naw naw naw naw pemp a’n cans, dhe voas còmpes.

War an diwa, fisegydhyon cresen whithrans CERN en Jenêva a recordyas gen sensors pur fin, fatel wre dehejy warbarth an prôtons neb üjy o neyja adro, ha tardha bera dhe gowas a berthiglow byhatna ke ve. Oll rag üdn pòrpos: m’allen’jei crodra mes üdn berthygel na vedh den veth nevra o qweles ha neb, dres hanter cansvledhen, na veu tra veth bes tarosvan dismygys dre vathematik. En mis Gorefen 2012 e clowas an norves del veu sowen crodra dredh an pil taclow coth a berthiglow üjy o resek, ha nanj ew nebes misyow an fisegydhyon Peter Higgs ha François Englert a gavas an Pris Nobel racto en Fisek. Bes prag ew hedna mater a Dhüw, bo an ûnivers? An berthygel ma, lebmyn creiys perthygel-Higgs, a veu kens henwys Perthygel Düw, hag en theory e talvia dhedhy disqwedhes fatel entras mater bera dhe’n ûnivers. Cabm pella ew hebma en certan dhe gonvedhes an ûnivers ha’y dhallathvos, fatel üjy ha prag üjy va o hothfy, a be le veu nei o toas ha pe le era nei o moas. Ma an qwestyon coth o toas dhe’gan bres mar qwreffa discüdhansow skiensek en contrary dhe grejyansow relejyon ha’n qwestyon a po dhe nei res a Dhüw, a dhüwes, a dhüwow bo a relejyon veth oll. 

Albert Einstein, fondyer theory an relativita, a gowsas a Greâtor discler neb ev a hanwas “An Gwas Coth”, saw en ünsel rag m’alla referrya mes a’n colors dhe varthow cosmik a remayn heb styryans. E’n barth arall, ev a senjis del ve len cryjyans ‘ogas ha flohel’ hag ‘ascorr a wanegredh mab den’. Bo Stephen Hawking, onan a’n fisegydh moyha nojedhek a’gan dedhyow nei: Nanj ew teyr bledhen e veu dhodho odhom a glerhe del ell y dybyansow fisegel gwül heb conceyt a greâtor ha del wrüg an ûnivers y greâtya y honan ‘a dra veth’. Thera skila sempel dr’wrüg cawas y scrifednow cottha ettans dadhel theologel maga ta: lien skians an bobel a venja gwertha polta gwell!

So, piw, po pandra ew Düw dhana? Martesen thew e metafor mab den m’allo an bobel omgonfortya en ynterpretâcyon sûpernatûrek an anstyradow? Ha, üjy hedna o mênya, dhe voy del ella nei styrya en sciensek, dhe le ew odhom dhe nei a Dhüw avel ynterpretâcyon rag an anstyradow? Ëtho, üjy Düw o pianhe? Bo ew ‘Düw’ ’gan hanow rag desîner codnyk an ûnivers? Eus towl mêster rag an ûnivers? Saw an tremydnow metafisik, nag ew cas an towl mêster, moy po le, tra a vern mar teffe’nei ha sòpposya, ader üdn ûnivers en üdnek, bes ûniversys diniver. Mar po niver heb worfen a vesow, na via marth bian dhen gweles bownans skentel egina pub teller? 
Nag ew res dhewgh handla fardel a gartednow dhe gawas a hes bydd an colodnow (the ace of cards).

Ma nebes fisegydhyon o predery del dalvia boas whath gwell tybyans an mùltivers dhe düs ew whansek tro ha divinita: mar po e’n gwir Düw ollgallojek, rag fraga venja va gwedhra dhe bojya adro en gonis en üdn ûnivers ‘bian ha trawesy’, pecar ha’gan peth nei? Na via moy wirhevelep dhe voas rag mùltivers a’n dalleth?

Nag ew possibel kemeres skians downha anodho, bes martesen thew res dhe’nei gwül dhe’n convedhes dr’üjy an bes o poas en sempel, ... poran pecar’a hedna! Haval gen flogh pan üjy va o convedhes nag üjy an menedhyow nena dhe voas cramblys. Fatel ella nei handla an convedhes ma, ew, martesen, lebma ma ’gan dismygyans mab den o toas bera dhe’n gwary. Era nei o toas nes dhe’n mater-ma a wolok a skiens bo fedh? Hebma ew viaj neb eus dhe’nei oll, kettep onan ahanan, odhom a lavürya. Thera nei o terevel agan ûnivers agan honan gen agan bryjyow nei.

No comments:

Post a Comment